Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη (Τ/Ν) συνεχίζει να εξελίσσεται, μια σημαντική και αναγκαία συζήτηση λαμβάνει χώρα στα επιτελεία της δυτικής εξουσίας και μεταξύ μιας χούφτας δισεκατομμυριούχων επιχειρηματιών και επενδυτών σχετικά με τη μορφή του κόσμου που θα έρθει, καθώς η τεχνολογία διαπερνά κάθε πτυχή του σύγχρονου πολιτισμού. Στα πλαίσια αυτής ακριβώς της συζήτησης πρόσφατα ο Έλον Μασκ έγραψε σε ανάρτηση του στο Χ:
«Το καθολικό ΥΨΗΛΟ ΕΙΣΟΔΗΜΑ μέσω επιταγών που εκδίδει η Ομοσπονδιακή κυβέρνηση είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης της ανεργίας που προκαλείται από την ΤΝ. Η ΤΝ/ρομποτική θα παράγει αγαθά & υπηρεσίες σε ποσότητα πολύ υπερβαίνουσα την αύξηση της νομισματικής ποσότητας, οπότε δεν θα υπάρξει πληθωρισμός».
Η συζήτηση (από το 2016 έχει ξεκινήσει) που άνοιξαν ακαδημαϊκοί κύκλοι της Αμερικής, οικονομολόγοι της Fed, και επικαλείται ο Μασκ αν την εξετάσει κανείς κάτω από το πρίσμα της ιστορικής διαλεκτικής, φαντάζει σαν μια «αθέατη» ομολογία της Silicon Valley, που δικαιώνει την μαρξιστική ανάλυση για την εξέλιξη των μέσων παραγωγής.
Ας δούμε λοιπόν κάποια από τα θέματα που ανακύπτουν πιο συγκεκριμένα.
Συχνά ακούγεται η απλοϊκή άποψη ότι η Τ/Ν θα «καταργήσει» την εργασία. Όμως, η μαρξιστική ανάλυση μας διδάσκει ότι στον καπιταλισμό δεν υπάρχει απόλυτη κατάργηση της εργασίας, αλλά μια ιστορική τάση αντικατάστασης της ζωντανής εργασίας από τη «νεκρή» (πάγιο κεφάλαιο, μηχανήματα, τεχνολογία). Αυτό που ζούμε σήμερα με την Τ/Ν είναι η απότομη άνοδος της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου.
Σήμερα φαίνεται ότι η Τ/Ν μπορεί να λειτουργήσει υπό προϋποθέσεις ως ένας ακόμα επιταχυντής της Ιστορίας. Η δομή όμως της καπιταλιστικής παραγωγής παραμένει. Στον καπιταλισμό είναι ιστορική η τάση της αντικατάστασης της ζωντανής εργασίας από την νεκρή την πραγματοποιημένη σε μηχανήματα, τεχνολογία κλπ. Αυτό είναι μια ιστορική τάση που όμως δεν έχει απόλυτη ισχύ.
Υπήρχε και πριν από τις νέες τεχνολογίες και την Τ/Ν, θα υπάρχει και στο μέλλον. Έχει να κάνει με την τάση ανόδου της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου που ποτέ δεν συνέβει απόλυτα ουτε θα συμβει και τώρα. Η κοινωνία δεν μοιράζεται ανάμεσα σε παραγωγούς υπεραξίας και σε αυτούς που την καρπώνονται, είναι πιο σύνθετη. Υπάρχουν σφαίρες της οικονομίας που πολύ πρόσφατα απέκτησαν το χαρακτήρα παραγωγής υπεραξίας κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών που όσο μεγεθύνονταν, αποκτούσαν όλο και πιο έντονα βιομηχανικά χαρακτηριστικά (π.χ ο κλάδος των Logistics). Με άλλα λόγια ο καπιταλισμός συνεχίζει να «καπιταλιστικοποιείται» αν μπορούμε να το πούμε έτσι. Αυτό εκφράζεται σε πληθώρα κλάδων. Στον τομέα υγείας, στην επέκταση των καπιταλιστικών σχέσεων στην αγροτική παραγωγή κλπ.
Σε όλο αυτό το γίγνεσθαι ο μισθωτός εργάτης που παράγει υπεραξία σήμερα και πολύ περισσότερο αύριο, θα συνεχίσει να είναι αναντικατάστατος. Αποκτώντας νέα προσόντα θα δημιουργείται μια μεγάλη κατηγορία επιστημονικά ειδικευμένων εργαζομένων που θα χειρίζονται τη Τ/Ν και τα ρομπότ.
Ο Καρλ Μαρξ στο έργο του «Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας», διατύπωσε μια θεμελιώδη αρχή: «Σε μια ορισμένη βαθμίδα της ανάπτυξής τους, οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας έρχονται σε σύγκρουση με τις υπάρχουσες παραγωγικές σχέσεις». Σήμερα, η έλευση της Τ/Ν και της προηγμένης Ρομποτικής αποτελεί την πιο έντονη συνιστώσα ενίσχυσης αυτής της σύγκρουσης. Για τον λόγο αυτό όταν οι δισεκατομμυριούχοι της Silicon Valley μιλούν για «Καθολικό Υψηλό Εισόδημα», επειδή οι μηχανές θα αντικαταστήσουν σε σημαντικό ποσοστό την ανθρώπινη εργασία, εκφράζουν την αγωνία τους για την διατήρηση και χρηματοδότηση των κερδών τους.
Αυτό που δεν βλέπουν είναι ότι η τάση πτώσης του μέσου ποσοστού κέρδους που υπάρχει στον καπιταλισμό είναι τάση και δεν θα ισχύσει ποτέ απόλυτα όσο αυτός υπάρχει. Δηλαδή αν κυριαρχούσε απόλυτα ο καπιταλισμός θα κατέρρεε όμως υπάρχουν παράγοντες που αντεπιδρούν. Για αυτό εκδηλώνεται ως τάση. Αυτό που δεν «βλέπουν» είναι ότι όταν εφαρμόζεται από τους ίδιους η ένταση της εκμετάλλευσης, που θα συμβεί με την εισαγωγή της Τ/Ν και των ρομπότ, θα είναι και ο μηχανισμός δημιουργίας κέρδους για αυτούς.
Η Τ/Ν δεν έρχεται για να μας ξεκουράσει, αλλά για να καταστήσει την εργασία πιο εντατική και «αποδοτική» για το κεφάλαιο. Ήδη σήμερα βιώνουμε αναπροσαρμογές τέτοιου είδους με την διευθέτηση εργάσιμου χρόνου, την εξ αποστάσεως απασχόληση, την πλήρη υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο. Δηλαδή το πιο βασικό είναι ότι ακριβώς σε αυτές τις συνθήκες η τάση είναι για ένταση της εκμετάλλευσης των εργαζομένων ακριβώς επειδή χρησιμοποιούνται νέες τεχνολογίες.
Η πρόταση για «κρατικές επιταγές» (UBI) σε όσους μένουν άνεργοι δεν είναι μια κίνηση φιλανθρωπίας, αλλά μια νέα προσπάθεια του συστήματος να κρατήσει ζωντανή την μαζική κατανάλωση και την κερδοφορία του χρησιμοποιώντας μέρος της συνολικής κερδοφορίας που αποκτούν. Γιατί απλά η «αφθονία» για την οποία μιλούν οι δισεκατομμυριούχοι προκύπτει από τη μέγιστη δυνατή συμπίεση της αξίας της εργατικής δύναμης που εκμεταλλεύονται.
Αλλά και οι τωρινοί πόλεμοι που απειλούν την Παγκόσμια ειρήνη μπορούν να διαβαστούν από το πρίσμα αυτών των επιδράσεων της Τ/Ν. Η κουβέντα για παράδειγμα του Τραμπ για την επιστροφή των εργοστασίων από την Κίνα στις ΗΠΑ υπογραμμίζει μια άλλη μαρξιστική αλήθεια: τη συγκέντρωση των μέσων παραγωγής. Η Κίνα λειτούργησε επί δεκαετίες ως το «παγκόσμιο εργοστάσιο» λόγω του φθηνού εργατικού δυναμικού. Η Κίνα έγινε παγκόσμιος πόλος της μεταποίησης αλλά αυτό δεν οδήγησε στην αποβιομηχάνιση των άλλων καπιταλιστικών χωρών. Τα ίδια χρόνια υπήρξαν κλάδοι που αναπτύχθηκαν, βιομηχανία είναι και οι μεταφορές, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες.
Σήμερα τα ίδια κέντρα κεφαλαίου που στο πρόσφατο παρελθόν μετανάστευσαν αναζητώντας φθηνότερα μεροκάματα, διαπιστώνουν ότι δεν το χρειάζονται πλέον και μπορούν να «επαναπατριστούν» αφού με την εφαρμογή στις γραμμές παραγωγής λύσεων Τ/Ν και ρομποτικής μπορούν να πετύχουν ακόμα μεγαλύτερα κέρδη.
Αυτό το σχέδιο τους όμως απαιτεί τον έλεγχο στις πρώτες ύλες, τα τσιπ και την ενέργεια με σκοπό να διατηρήσουν την ηγεμονία τους στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα.
Αυτό οδηγεί σε έναν ακραίο προστατευτισμό και στην ανάγκη για έναν κεντρικό, κρατικό σχεδιασμό της οικονομίας – κάτι που επίσης ο Μαρξ προέβλεψε ως αναγκαίο στάδιο μετάβασης.
Στον 19ο αιώνα, τα μέσα παραγωγής ήταν οι ατμομηχανές και οι αργαλειοί. Στον 21ο, είναι οι ημιαγωγοί (τσιπ). Η συγκέντρωση της παραγωγής των πιο εξελιγμένων τσιπ στην Ταϊβάν (TSMC) αποτελεί το απόλυτο «σημείο συμφόρησης». Όποιος ελέγχει τα τσιπ, ελέγχει τη δυνατότητα της κοινωνίας να παράγει. Το ίδιο ισχύει και με τις πηγές ενέργειας και πρώτων υλών (σπάνιες γαίες κλπ).
Τέλος όλα αυτά σε καμία περίπτωση δεν σημαίνουν ότι μπορεί η τεχνολογία να γίνει ουδέτερη. Στα χέρια της ολιγαρχίας, η Τ/Ν γίνεται εργαλείο απόλυτου ελέγχου και διεύρυνσης της ανισότητας (το 1% που κατέχει σήμερα, το 30% του παγκόσμιου πλούτου θα αυξάνεται συνεχώς). Αντίθετα στα χέρια της κοινωνίας, μέσω της εργατικής εξουσίας αυτή θα γίνεται το εργαλείο για την μετάβαση στην εποχή της αφθονίας.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν πρόκειται να φέρει τον σοσιαλισμό. Η ιστορία έχει δείξει ότι οι κυρίαρχες τάξεις δεν παραδίδουν τα προνόμιά τους οικειοθελώς. Η παροχή ενός «μισθού» από το κράτος, ενώ τα μέσα παραγωγής (και τα ρομπότ και η Τ/Ν) παραμένουν ιδιωτική ιδιοκτησία, δεν είναι σοσιαλισμός είναι ένα εξελιγμένος καπιταλισμός. Οι πολίτες μετατρέπονται σε εξαρτημένους πελάτες ενός κράτους που χρηματοδοτείται από μια χούφτα τεχνολογικών κολοσσών.
Για να υλοποιηθεί το όραμα του Μαρξ: η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, προϋποθέτει την επαναστατική ανάληψη της εξουσίας από την εργατική τάξη ώστε να διασφαλιστεί ότι ο πλούτος θα διανέμεται με βάση τις ανάγκες και όχι το κέρδος.
Στον σκληρό αυτό αγώνα η εργατική τάξη έχει με την σειρά της να αξιοποιήσει νέες δυνατότητες αντί για την άναρχη αγορά, η Τ/Ν προσφέρει εργαλεία για έναν επιστημονικό, δημοκρατικό σχεδιασμό της οικονομίας. Οι αλγόριθμοι μπορούν να υπολογίσουν με ακρίβεια τις ανάγκες σε τρόφιμα, στέγαση και ενέργεια, εξαλείφοντας τη σπατάλη και την υπερπαραγωγή που οδηγούν σε περιβαλλοντική καταστροφή.
Αυτό που ο Mασκ ονομάζει «Εκπληκτική Αφθονία», ο Μαρξ το ονόμασε «Ανώτερη Φάση της Κομμουνιστικής Κοινωνίας», όπου η εργασία δεν είναι πια μόνο μέσο για να ζήσει κανείς, αλλά η πρώτη ανάγκη της ζωής. Σε αυτό το στάδιο, η αρχή «από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» γίνεται τεχνικά εφικτή μέσω της αυτοματοποίησης.
Βρισκόμαστε σε μια ιστορική καμπή. Το «Μεγάλο Σχέδιο» των ελίτ είναι να χρησιμοποιήσουν την Τ/Ν για να σταθεροποιήσουν το σύστημα με κάθε τρόπο στην περίπτωση που εξετάζουμε και μέσω επιδομάτων, διατηρώντας όμως τον έλεγχο στην κοινωνία, με κάθε μέσο: κατασταλτικό, παροχών με την αξιοποίηση των νέων δυνατοτήτων που δίνουν τα τσιπ και τα ρομπότ. Ωστόσο, από την άλλη η ίδια η φύση της Τ/Ν – που απαιτεί παγκόσμια συνεργασία, ελεύθερη ροή πληροφορίας και κατάργηση του κόστους – υπονομεύει τις προσπάθειες αυτές.
Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων έχει τρέξει πιο γρήγορα από τους θεσμούς των σύγχρονων κοινωνιών. Το μέλλον της ανθρωπότητας εξαρτάται από το αν αυτή η τεράστια ισχύς θα παραμείνει το «όπλο» μιας μειοψηφίας ή αν θα γίνει η «κοινή περιουσία» ολόκληρης της ανθρωπότητας. Η μετάβαση δεν θα είναι μόνο τεχνολογική, αλλά βαθιά πολιτική και ταξική με αγώνες καθοδηγούμενη από την οργανωμένη πολιτική πρωτοπορία της εργατικής τάξης.
Αντώνης Μαλάμης