Καθώς τα κύματα καύσωνα γίνονται ολοένα πιο συχνά και έντονα, ο διάλογος γύρω από τις επιπτώσεις της υπερβολικής ζέστης στην ανθρώπινη υγεία αποκτά άλλη βαρύτητα. Η πλειονότητα των ανθρώπων εστιάζει στα άμεσα σωματικά συμπτώματα, όπως η καταπόνηση και τα εγκαύματα, παρόλα αυτά, η υψηλή θερμοκρασία επηρεάζει και πιο ευαίσθητους μηχανισμούς του σώματος, όπως ο εγκέφαλος.
Πώς, λοιπόν, αντιδρά το μυαλό μας στη ζέστη και ποιες είναι οι πιθανές γνωστικές και ψυχολογικές επιπτώσεις; Στο άρθρο παρακάτω, θα γίνει προσπάθεια για να δοθούν απαντήσεις σε αυτό το «φλέγον» ζήτημα, μέσα από επιστημονικά δεδομένα και παραδείγματα της καθημερινής ζωής.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία του σώματος;
Σύμφωνα με τους Abderrezak Bouchama et.2022, ο πιο άμεσος κίνδυνος από τη ζέστη αφορά το σώμα μας. Όταν αυτό χάνει πολύ υψηλές ποσότητες νερού και άλατος μέσω της εφίδρωσης, παρατηρείται η θερμική εξάντληση. Στα συμπτώματα της θερμικής εξάντλησης συναντάμε ζάλη, ταχυπαλμία και ωχρότητα στο δέρμα.
Όπως σημειώνουν οι ειδικοί, η θερμική εξάντληση που δεν αντιμετωπιστεί άμεσα, μπορεί να εξελιχθεί γρήγορα σε θερμοπληξία, που επέρχεται ως αποτέλεσμα της κατάρρευσης του συστήματος ψύξης του σώματος και οδηγεί σε καταστροφική αύξηση της εσωτερικής θερμοκρασίας του σώματος.
Ως εκ τούτου, αυτή η παθολογική κατάσταση επιβαρύνει έντονα τον εγκέφαλο. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα πορίσματα της ανασκόπησης, ποσοστό μεταξύ 10% και 28% των επιζώντων από θερμοπληξία βίωσαν επίμονη εγκεφαλική βλάβη.
Εκτός τους υγιείς οργανισμούς, η υπερβολική ζέστη επηρεάζει άμεσα και έντονα ανθρώπους με χρόνια νοσήματα. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε από τους Prof Sanjay M Sisodiya et. 2024, διαπιστώθηκε σύνδεση μεταξύ των υψηλών θερμοκρασιών και των αλλοιώσεων στην εγκεφαλική λειτουργία, ειδικότερα σε ασθενείς με νοσήματα του νευρικού συστήματος και εγκεφάλου, όπως επιληψία, σχιζοφρένεια, Αλτσχάιμερ, Πάρκινσον, κ.ά.
Επιπλέον, όσον αφορά τη διάθεση μας, αυτή επηρεάζεται λόγω της ζέστης, καθώς μερικοί νευροδιαβιβαστές, όπως η νορεπινεφρίνη, η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη, εμπλέκονται εξίσου στη θερμορύθμιση. Να σημειωθεί πως οι συγκεκριμένοι νευροδιαβιβαστές συνδέονται και με την καλή γνωστική λειτουργία και την ικανότητα να εκτελούμε πολύπλοκες εργασίες.
Σημάδια ότι ο εγκέφαλος επηρεάζεται από τη ζέστη
Το βασικό μας μέλημα την περίοδο του καύσωνα, είναι η αντίληψη των αναγκών που έχει το σώμα μας και κυρίως ο εγκέφαλος μας. Ως εκ τούτου, η έντονη επίδραση της ζέστης στον εγκέφαλο μπορεί να προκαλέσει σημάδια και συμπτώματα, όπως:
- Ευερεθιστότητα
- Προβλήματα στον ύπνο
- Άγχος και στρες
- Εκνευρισμός και κυκλοθυμία
- Μειωμένη γνωστική απόδοση
- Σημάδια κατάθλιψης
- Έντονοι πονοκέφαλοι
Τα παραπάνω σημάδια αποτελούν ενδεικτικά συμπτώματα της έντονης ζέστης στον ανθρώπινο εγκέφαλο, σύμφωνα με μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί. Παρακάτω, θα δούμε πιο αναλυτικά ορισμένα από τα σημάδια αυτά και την επίδρασή τους στη νοητική λειτουργία.
Επιδράσεις της ζέστης στη νοητική λειτουργία
Συνεχείς έρευνες αποδεικνύουν την άρρηκτη σύνδεση της υψηλής θερμοκρασίας ενός περιβάλλοντος με προβλήματα γνωστικής φύσεως. Ερευνητές από το Κατάρ, την Ελλάδα και την Κύπρο έχουν διερευνήσει τις επιπτώσεις της έκθεσης στον ήλιο στη φυσιολογία και τη γνωστική λειτουργία των εργαζομένων σε εξωτερικούς χώρους.
Στα αποτελέσματα της έρευνας, διαπίστωσαν πως η εργασία στον ήλιο επέφερε τα εξής σημάδια:
- Αύξηση του καρδιακού ρυθμού
- Αύξηση του ρυθμού εφίδρωσης
- Αύξηση της ροής αίματος στο δέρμα
- Μείωση της γνωστικής λειτουργίας
- Μείωση της επαγρύπνησης κατά 45% και 67% σε σύγκριση με παρόμοια θερμική καταπόνηση στη σκιά
Οι 3 από τις 5 διαπιστώσεις απορρέουν φυσικά, αλλά οι τελευταίες 2 ήταν αυτές που κίνησαν το ενδιαφέρον των ερευνητών. Ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης Λεωνίδας Ιωάννου, περιβαλλοντικός φυσιολόγος και βοηθός ερευνητής στο Ινστιτούτο Jožef Stefan της Σλοβενίας, δήλωσε πως «η γνωστική απόδοση συνδέεται με την αυξημένη θερμοκρασία του δέρματος. Όταν η θερμοκρασία του δέρματός σας αυξάνεται, η νοητική ικανότητα μειώνεται λόγω διαφόρων φυσιολογικών μηχανισμών, συμπεριλαμβανομένης της ανακατεύθυνσης του αίματος προς το δέρμα για τη διάχυση της θερμότητας και του υπεραερισμού που μειώνει τη μερική πίεση του αρτηριακού διοξειδίου του άνθρακα. Μαζί, αυτοί οι μηχανισμοί μειώνουν τη ροή του εγκεφαλικού αίματος και μπορεί να περιορίσουν την παροχή οξυγόνου στον εγκέφαλο, επηρεάζοντας τη γνωστική λειτουργία».
Εν συνεχεία, η παρατεταμένη έκθεση σε θερμότητα συνδέεται με αυξημένη φλεγμονή και δείκτες οξειδωτικού στρες στο σώμα, όπως αναφέρει ο ιστότοπος American Heart Association. Το οξειδωτικό στρες εμφανίζεται λόγω της παρουσίας των ελευθέρων ριζών και ανεπαρκών αντιοξειδωτικών για να τις εξουδετερώσουν. Οι ελεύθερες ρίζες και κατ’ επέκταση το οξειδωτικό στρες, αποτελούν σοβαρούς παράγοντες κινδύνου για τη γνωστική παρακμή.
Άλλη μία σημαντική μελέτη που δημοσιεύτηκε από τους Bo Yin et.2024, περιλάμβανε ένα εξαιρετικά μεγάλο δείγμα 53.000 ατόμων για διάστημα 8 ετών, εξήγαγε σημαντικά αποτελέσματα. Σύμφωνα με τη μελέτη, στη διάρκεια του θερμικού στρες, τα υποστηρικτικά κύτταρα του εγκεφάλου, ενεργοποιούνται και απελευθερώνουν φλεγμονώδεις ουσίες που μπορούν να βλάψουν τους νευρώνες και να επηρεάσουν τον σχηματισμό νέων νευρώνων, επηρεάζοντας άμεσα και τη μνήμη. Η συγκεκριμένη έρευνα ανέδειξε σε μεγάλο βαθμό πως η επίδραση της υπερβολικής ζέστης μπορεί να έχει άμεση επίδραση στον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Πώς να προστατεύσετε τη νοητική σας λειτουργία στον καύσωνα
Μία από τις βασικές στρατηγικές είναι να παραμένετε καλά ενυδατωμένοι. Όσο προφανές κι αν ακούγεται, αποτελεί το πρώτο και πιο σημαντικό μέτρο πρόληψης και προστασίας κατά της αφυδάτωσης. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι άνθρωποι, λόγω πολύωρης παραμονής σε εξωτερικούς χώρους, εργασίας ή έντονης δραστηριότητας, αμελούν την κατανάλωση νερού και άλλων ροφημάτων για ενυδάτωση, με αρνητικές συνέπειες για το σώμα και το μυαλό τους.
Εκτός της ενυδάτωσης, όμως, μπορείτε να ακολουθήσετε και τις παρακάτω συμβουλές για υγιή νου και σώμα:
- Κάντε δροσερά ντους.
- Χρησιμοποιείτε κλιματιστικό. Αν δεν έχετε κλιματισμό στο σπίτι σας, επισκεφτείτε έναν δημόσιο χώρο με κλιματισμό, όπως μια βιβλιοθήκη ή ένα εμπορικό κέντρο.
- Να φοράτε χαλαρά, ελαφριά, ανοιχτόχρωμα ρούχα.
- Να φοράτε αντηλιακό με υψηλό δείκτη προστασίας.
- Αν βρίσκεστε σε εξωτερικό χώρο, προσπαθήστε να μείνετε στη σκιά και να χρησιμοποιήσετε καπέλο.
- Αποφύγετε δραστηριότητες ή εργασία σε εξωτερικούς χώρους κατά τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας. Επαναπρογραμματίστε τις δραστηριότητές σας για πιο δροσερές ώρες, όπως νωρίς το πρωί.