Όταν μια μεγάλη πυρκαγιά τεθεί υπό έλεγχο, η συζήτηση στρέφεται συνήθως στις καμένες εκτάσεις, στις περιουσίες που χάθηκαν και στα άμεσα θύματα. Η διεθνής βιβλιογραφία, όμως, δείχνει ότι αυτός ο απολογισμός είναι ελλιπής: ο καπνός που ταξιδεύει εκατοντάδες χιλιόμετρα και παραμένει στην ατμόσφαιρα προκαλεί θανάτους, νοσηλείες και ψυχική επιβάρυνση πολύ μετά το σβήσιμο των φλογών, σε πληθυσμούς που ποτέ δεν είδαν τις φλόγες από κοντά.
Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια PM2.5 του καπνού, μαζί με μονοξείδιο του άνθρακα και οξείδια του αζώτου, εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και περνούν στο αίμα, επιβαρύνοντας ιδιαίτερα ηλικιωμένους, παιδιά, εγκύους, καρδιοπαθείς, ασθματικούς, εργαζομένους σε εξωτερικούς χώρους και, βεβαίως, πυροσβέστες και διασώστες. Η μεγαλύτερη διεθνής μελέτη πάνω στο θέμα εξέτασε 749 πόλεις σε 43 χώρες (2000-16) και διαπίστωσε ότι κάθε αύξηση 10 μg/m³ σε PM2.5 από πυρκαγιές συνδέεται με 1,9% αύξηση της θνησιμότητας τις επόμενες ημέρες· σε ετήσια βάση, ο καπνός πυρκαγιών ευθύνεται για πάνω από 33.000 θανάτους παγκοσμίως.
Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι το Λος Άντζελες: επίσημα καταγράφηκαν 31 άμεσοι θάνατοι τον Ιανουάριο 2025, όμως μελέτη στο JAMA υπολόγισε 440 υπερβάλλοντες θανάτους στην περίοδο των πυρκαγιών -σχεδόν δεκαπέντε φορές περισσότερους. Η υπερβάλλουσα θνησιμότητα δεν οφειλόταν μόνο στον καπνό, αλλά και σε διακοπές νοσηλευτικής φροντίδας και ψυχολογικό στρες.
Η καρδιαγγειακή επιβάρυνση, απότοκο των πυρκαγιών, επίσης δεν σταματά γρήγορα. Μελέτες στις ΗΠΑ δείχνουν αυξημένο κίνδυνο νοσηλείας για ισχαιμική καρδιοπάθεια, εγκεφαλικό, αρρυθμίες και υπέρταση ως και τρεις μήνες μετά την έκθεση σε καπνό πυρκαγιάς, ενώ η επαναλαμβανόμενη, σωρευτική έκθεση στο πέρασμα των ετών συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιακής ανεπάρκειας σε ηλικιωμένους.
Επιπλέον και η ψυχική υγεία πλήττεται εξίσου βαθιά. Μετά την πυρκαγιά του Μάουι το 2023, οι θάνατοι από αυτοκτονία και υπερδοσολογία αυξήθηκαν κατά 97% στο νησί τον μήνα της καταστροφής. Δεκαετής μελέτη στη Βικτώρια της Αυστραλίας βρήκε ότι το ένα πέμπτο των κατοίκων πληγεισών περιοχών εξακολουθούσε να έχει πιθανή ψυχιατρική διαταραχή δέκα χρόνια μετά.
Η κύηση επίσης δεν μένει ανεπηρέαστη: η έκθεση σε καπνό πυρκαγιάς κατά την εγκυμοσύνη συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου τοκετού και χαμηλού βάρους γέννησης, σύμφωνα με συστηματικές ανασκοπήσεις των τελευταίων ετών, αν και η βιβλιογραφία εδώ παραμένει λιγότερο ομοιόμορφη.
Η Ελλάδα έχει ήδη δικά της στοιχεία: μελέτη για την Αθήνα (1998-2004) συνέδεσε τις πυρκαγιές με 6% αύξηση καρδιαγγειακών και 12% αύξηση αναπνευστικών θανάτων. Έξι μήνες μετά τις πυρκαγιές της Πελοποννήσου το 2007, σχεδόν τρεις στους δέκα εφήβους στις πληγείσες περιοχές εμφάνιζαν πιθανή ψυχολογική επιβάρυνση.
Φέτος, τα δημοσιεύματα δείχνουν πόσο επίκαιρη είναι η κρατική ευθύνη. Μέσα σε πέντε ημέρες τον Ιούλιο-Αύγουστο έγιναν 33 συλλήψεις για πυρκαγιές, το 90,9% εκ των οποίων για αμέλεια, ανάμεσά τους ο υπεύθυνος δικτύου ΔΕΔΔΗΕ Ρεθύμνου και ο δήμαρχος Πάρου, για πυρκαγιά που φέρεται να ξεκίνησε από χωματερή. Στύλοι ΔΕΔΔΗΕ και δημοτικές χωματερές αναδεικνύονται επανειλημμένα ως εστίες έναρξης. Αυτές οι αναφορές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ευθύνη, αυτό είναι έργο της Δικαιοσύνης. Δείχνουν, όμως, ότι μέρος της καταστροφής συνδέεται με υποδομές υπό δημόσια εποπτεία.
Η Πολιτεία οφείλει να καταστρώσει ένα εθνικό πρωτόκολλο υγειονομικής επιτήρησης μετά από μεγάλες πυρκαγιές: συνεχείς μετρήσεις PM2.5, έγκαιρες οδηγίες προστασίας για ηλικιωμένους, παιδιά και εγκύους, διάθεση χώρων με καθαρό αέρα, ψυχιατρική παρακολούθηση επί έτη στις πληγείσες κοινότητες, συστηματική καταγραφή νοσηλειών και θανάτων, και ανεξάρτητη, γρήγορη διερεύνηση -με δημοσιοποίηση πορίσματος- κάθε πυρκαγιάς που φέρεται να ξεκίνησε από δημόσια υποδομή.
Οι πυρκαγιές δεν τελειώνουν όταν σβήσουν οι φλόγες. Ούτε η ευθύνη του κράτους. Οι πολίτες δικαιούνται πλήρη απολογισμό, όχι μόνο για τα στρέμματα που κάηκαν, αλλά και για την υγεία όσων ανέπνευσαν τον καπνό. Η αδράνεια δεν είναι αντιπυρική πολιτική.
Ο Μιχάλης Χουρδάκης είναι Καθηγητής Ιατρικής ΑΠΘ, Βουλευτής Α’ Θεσσαλονίκης με το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής.
