Kαπιταλισμός και ναζισμός φασισμός η ίδια όψη
Υπάρχει μια σκέψη που σήμερα θεωρείται σχεδόν απαγορευμένη: μήπως ο άνθρωπος του 21ου αιώνα είναι πραγματικά ελεύθερος ή απλώς ζει μέσα σε ένα διαφορετικό είδος καταναγκασμού;
Προφανώς, δεν μπορούμε ιστορικά να εξισώσουμε τον καπιταλισμό με τον ναζισμό. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης ήταν μηχανισμοί οργανωμένης τρομοκρατίας, βασανισμού και εξόντωσης. Η ιστορική τους φρίκη δεν μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό σχήμα λόγου.
Μπορούμε όμως να μιλήσουμε για κάτι άλλο:
για το πώς ένα οικονομικό σύστημα μπορεί να μετατρέψει ολόκληρη τη ζωή σε στρατόπεδο οικονομικού καταναγκασμού.
Ένα στρατόπεδο χωρίς συρματοπλέγματα.
Χωρίς φρουρούς στις πύλες.
Χωρίς στολές.
Μόνο με λογαριασμούς, ενοίκια, δάνεια, χρέη και τον διαρκή φόβο ότι αύριο μπορεί να μην έχεις δουλειά.
Και αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να μας προβληματίσει.
Το κεφάλαιο δεν χρειάζεται να σε φυλακίσει
Ο σύγχρονος εργαζόμενος ξυπνάει το πρωί, πηγαίνει στη δουλειά, πουλάει το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας του και επιστρέφει εξαντλημένος.
Την επόμενη ημέρα επαναλαμβάνει το ίδιο.
Και την επόμενη.
Και την επόμενη.
Δουλεύει για να πληρώνει το σπίτι στο οποίο κοιμάται ώστε να μπορεί να συνεχίσει να δουλεύει.
Πληρώνει το αυτοκίνητο που χρειάζεται για να πηγαίνει στη δουλειά.
Πληρώνει την εκπαίδευση που χρειάζεται για να βρει δουλειά.
Πληρώνει την υγεία του όταν το δημόσιο σύστημα δεν επαρκεί.
Πληρώνει τελικά ακόμη και τον ελεύθερο χρόνο του.
Και κάποια στιγμή συνειδητοποιεί ότι η ζωή του έχει γίνει ένας τεράστιος κύκλος:
δουλειά → χρήμα → κατανάλωση → χρέος → ξανά δουλειά.
Δεν υπάρχει συρματόπλεγμα.
Υπάρχει όμως ανάγκη.
Και η ανάγκη μπορεί να είναι ένας εξαιρετικά αποτελεσματικός δεσμοφύλακας.
Ο άνθρωπος που αξίζει όσο παράγει
Το πιο επικίνδυνο σημείο του ακραίου καπιταλισμού δεν είναι ότι υπάρχει πλούτος.
Ο πλούτος μπορεί να δημιουργήσει ευημερία.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αξία του ανθρώπου μετριέται αποκλειστικά με βάση την οικονομική του χρησιμότητα.
Ο εργαζόμενος γίνεται παραγωγικότητα.
Ο άνεργος γίνεται ποσοστό.
Ο ηλικιωμένος γίνεται κόστος.
Ο ασθενής γίνεται δαπάνη.
Ο φτωχός γίνεται «πρόβλημα».
Και ο πλούσιος θεωρείται αυτομάτως επιτυχημένος.
Αυτό δεν είναι απλώς οικονομική λογική.
Είναι μια ολόκληρη φιλοσοφία για τον άνθρωπο.
Μια φιλοσοφία που λέει, έστω και έμμεσα:
Αξίζεις όσο αποδίδεις.
Και εδώ ακριβώς ο κομμουνισμός έθεσε ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα.
Ο κομμουνισμός και η ιδέα ότι ο άνθρωπος προηγείται του κέρδους
Ανεξάρτητα από τις ιστορικές εφαρμογές των κομμουνιστικών καθεστώτων και τα λάθη που έγιναν στην οικοδόμηση του τον 21ο αιώνα, η ίδια η κομμουνιστική κριτική στον καπιταλισμό εξακολουθεί να αγγίζει ένα πραγματικό πρόβλημα:
Γιατί πρέπει η ζωή του ανθρώπου να οργανώνεται γύρω από το κέρδος;
Η κομμουνιστική ιδέα ξεκινά από μια ριζικά διαφορετική αφετηρία.
Η εργασία δεν πρέπει να υπάρχει για να πλουτίζει μια μικρή ιδιοκτητική τάξη.
Ο πλούτος που παράγει η κοινωνία πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία.
Η κατοικία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως επενδυτικό προϊόν.
Η υγεία δεν πρέπει να εξαρτάται από το πορτοφόλι.
Η παιδεία δεν πρέπει να είναι προνόμιο εκείνου που μπορεί να πληρώσει.
Και ο εργαζόμενος δεν πρέπει να αισθάνεται ότι είναι αναλώσιμο εξάρτημα μιας μηχανής κέρδους.
Αυτή είναι η μεγάλη γοητεία της κομμουνιστικής σκέψης:
η υπόσχεση μιας κοινωνίας στην οποία ο άνθρωπος δεν θα είναι υπηρέτης της οικονομίας, αλλά η οικονομία θα είναι εργαλείο για την ευημερία του ανθρώπου.
«Ελευθερία» για ποιον;
Ο καπιταλισμός μιλά συνεχώς για ελευθερία.
Ελευθερία να αγοράσεις.
Ελευθερία να πουλήσεις.
Ελευθερία να επιχειρήσεις.
Ελευθερία να επενδύσεις.
Όλα αυτά έχουν αξία.
Αλλά υπάρχει μια άλλη ερώτηση που σπάνια ακούγεται:
Τι γίνεται με την ελευθερία εκείνου που δεν έχει τίποτα;
Τι σημαίνει ελευθερία επιλογής για έναν άνθρωπο που πρέπει να δεχτεί οποιαδήποτε δουλειά επειδή αλλιώς δεν θα πληρώσει το ενοίκιο;
Τι σημαίνει ελευθερία για έναν εργαζόμενο που φοβάται να μιλήσει επειδή μπορεί να απολυθεί;
Τι σημαίνει ελευθερία για έναν νέο που δουλεύει ατελείωτες ώρες και πάλι δεν μπορεί να δημιουργήσει τη δική του ζωή;
Η ελευθερία χωρίς κοινωνική ασφάλεια μπορεί να καταλήξει να είναι μια λέξη χωρίς περιεχόμενο.
Και εδώ βρίσκεται η δύναμη της σοσιαλιστικής και κομμουνιστικής σκέψης:
η ελευθερία δεν είναι μόνο ατομικό δικαίωμα. Είναι και η δυνατότητα να ζεις με αξιοπρέπεια.
Από το «ο καθένας για τον εαυτό του» στο «κανείς μόνος του»
Ο καπιταλισμός καλλιεργεί την ιδέα του ατομικού αγώνα.
Να γίνεις καλύτερος από τον διπλανό σου.
Να κερδίσεις περισσότερα.
Να αποκτήσεις περισσότερα.
Να ανέβεις.
Να ξεχωρίσεις.
Ο κομμουνισμός αντιστρέφει αυτή τη λογική.
Λέει:
Δεν χρειάζεται να νικήσεις τον διπλανό σου για να ζήσεις καλά.
Μπορείτε να δημιουργήσετε μαζί.
Να παράγετε μαζί.
Να μοιράζεστε τα αγαθά.
Να στηρίζετε ο ένας τον άλλον.
Να αντιμετωπίζετε την κοινωνία όχι ως αγορά ανθρώπων που ανταγωνίζονται, αλλά ως συλλογικό οργανισμό.
Είναι μια ιδέα που μπορεί να φαίνεται σήμερα ουτοπική.
Ίσως όμως η πραγματική ουτοπία να είναι να πιστεύουμε ότι ένας πλανήτης με περιορισμένους πόρους μπορεί να συνεχίσει επ’ άπειρον να λειτουργεί με τη λογική:
περισσότερη κατανάλωση, περισσότερο κέρδος, περισσότερη συσσώρευση.
Το πραγματικό ερώτημα
Το δίλημμα τελικά δεν είναι:
καπιταλισμός ή κομμουνισμός;
Το βαθύτερο δίλημμα είναι:
ο άνθρωπος ή το κέρδος;
Γιατί ένα σύστημα μπορεί να αλλάξει όνομα, σημαία και κυβέρνηση.
Αν όμως ο άνθρωπος εξακολουθεί να θεωρείται αναλώσιμος, τίποτα ουσιαστικό δεν έχει αλλάξει.
Και γι’ αυτό η κομμουνιστική κριτική παραμένει επίκαιρη.
Όχι επειδή πρέπει να κλείσουμε τα μάτια στα εγκλήματα και στις αποτυχίες των καθεστώτων που αυτοαποκαλέστηκαν κομμουνιστικά.
Αλλά επειδή η βασική ερώτηση παραμένει ζωντανή:
Μπορεί μια κοινωνία να θεωρείται πραγματικά επιτυχημένη όταν κάποιοι έχουν δισεκατομμύρια και άλλοι δεν μπορούν να πληρώσουν ένα σπίτι;
Μπορεί η ανάπτυξη να θεωρείται επιτυχία όταν ο άνθρωπος δεν έχει χρόνο να ζήσει;
Μπορεί η ελευθερία να θεωρείται πραγματική όταν η επιβίωση εξαρτάται από την απόλυτη υποταγή στην αγορά εργασίας;
Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο σκάνδαλο του σύγχρονου κόσμου να μην είναι ότι ζούμε σε μια δικτατορία.
Ίσως είναι ότι έχουμε μάθει να θεωρούμε φυσιολογικό έναν τρόπο ζωής όπου η οικονομία αποφασίζει πόσο χρόνο δικαιούμαστε να έχουμε, πόσο σπίτι μπορούμε να κατοικήσουμε, πόση υγεία μπορούμε να αγοράσουμε και πόση αξιοπρέπεια μπορούμε να αντέξουμε.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο επίμονη ερώτηση που άφησε πίσω της η κομμουνιστική σκέψη:
Μήπως η κοινωνία πρέπει επιτέλους να πάψει να υπηρετεί το κεφάλαιο και να αρχίσει να υπηρετεί τον άνθρωπο;
