Η δημοκρατία δεν αναγνωρίζει «ιερατεία» της κοινής γνώμης και η μοναδική έγκυρη δημοσκόπηση είναι η κάλπη.
«Όταν ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει μια δημοσκόπηση και να σου πει τι σκέφτονται όλοι, αυτό σημαίνει ότι κανείς δεν σκέφτεται πραγματικά.» Marshall McLuhan
Η δημοκρατία θεμελιώνεται σε μια απλή αλλά αδιαπραγμάτευτη αρχή η οποία λέει, οι πολίτες αποφασίζουν ελεύθερα στην κάλπη και οι πολιτικές δυνάμεις κρίνονται από τις ιδέες, τις προτάσεις και τις πράξεις τους. Τα τελευταία χρόνια, όμως, έχει αναπτυχθεί ένα παράλληλο σύστημα επιρροής που διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής πραγματικότητας. Πρόκειται για το σύστημα των δημοσκοπήσεων, το οποίο από εργαλείο μέτρησης της κοινής γνώμης τείνει να μετατραπεί σε μηχανισμό διαμόρφωσής της.
Η λεγόμενη «Δημοκρατία των Δημοσκοπήσεων» δεν αποτελεί απλώς μια υπερβολική πολιτική έκφραση. Περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία οι αριθμοί αποκτούν μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα από τις ιδέες και οι μετρήσεις μεγαλύτερη προβολή από την ουσία της πολιτικής. Τα δελτία ειδήσεων, οι πολιτικές εκπομπές και τα πρωτοσέλιδα περιστρέφονται γύρω από ποσοστά, τάσεις και μεταβολές λίγων δεκαδικών μονάδων, λες και η δημοκρατία είναι ένας διαρκής αγώνας ιπποδρομιών και όχι μια διαδικασία συλλογικής λήψης αποφάσεων.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν οι δημοσκοπήσεις παύουν να καταγράφουν τις πολιτικές διαθέσεις και αρχίζουν να τις επηρεάζουν. Ο πολίτης βομβαρδίζεται καθημερινά με πληροφορίες για το ποιος προηγείται και ποιος υποχωρεί. Έτσι, πολλοί ωθούνται να ψηφίσουν το «άλογο που κερδίζει», ενώ άλλοι εγκαταλείπουν πολιτικές επιλογές επειδή θεωρούν ότι δεν έχουν πιθανότητες επιτυχίας. Έτσι η ψήφος παύει να αποτελεί έκφραση συνείδησης και μετατρέπεται σε προσαρμογή, ή καλύτερα σε μια κατασκευασμένη εικόνα πολιτικής ισχύος.
Μέσα σ’ αυτό το ήδη προβληματικό περιβάλλον, η πρόσφατη δήλωση γνωστού δημοσκόπου στον Real FM ξεπερνά τα όρια μιας συνηθισμένης δημόσιας αντιπαράθεσης. Απαντώντας στις επικρίσεις του προέδρου του ΠΑΣΟΚ Νίκου Ανδρουλάκη για τον τρόπο λειτουργίας των δημοσκοπήσεων και για τον κίνδυνο χειραγώγησης της κοινής γνώμης, ο δημοσκόπος δήλωσε ότι «αν το συνεχίσει το ΠΑΣΟΚ να ξέρει ο Ανδρουλάκης ότι θα έχει όλες τις μετρήσεις απέναντί του».
Πρόκειται ασφαλώς για μια φράση βαθιά αντιδημοκρατική και θεσμικά απαράδεκτη. Δεν συνιστά απλώς μια ατυχή διατύπωση, αλλά παραπέμπει σε μια αντίληψη εξουσίας που δε βρίσκει θέση σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία. Οι δημοσκοπήσεις δεν είναι πολιτικό κόμμα, δεν είναι μηχανισμός πειθαναγκασμού και ασφαλώς δεν είναι κέντρο εξουσίας που δικαιούται να προειδοποιεί πολιτικούς αρχηγούς για τις συνέπειες της κριτικής τους.
Η φράση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι οι μετρήσεις δεν λειτουργούν ως ουδέτερη καταγραφή της κοινωνικής πραγματικότητας αλλά ως εργαλείο που μπορεί να στραφεί εναντίον όσων αμφισβητούν το κύρος του. Και μόνο η υποψία μιας τέτοιας νοοτροπίας αρκεί για να τραυματίσει σοβαρά την αξιοπιστία ολόκληρου του δημοσκοπικού κλάδου.
Σε μια δημοκρατία, κανένας θεσμός δεν βρίσκεται υπεράνω κριτικής, ασφαλώς ούτε τα κόμματα, ούτε τα μέσα ενημέρωσης, ούτε οι δικαστές, ούτε οι δημοσκόποι. Όταν όμως η απάντηση στην κριτική δεν είναι η παράθεση στοιχείων και επιχειρημάτων αλλά μια δημόσια προειδοποίηση προς έναν πολιτικό αρχηγό, τότε γεννάται εύλογα το ερώτημα, ποιος ελέγχει αυτούς που ισχυρίζονται ότι μετρούν την κοινή γνώμη;
Η αλαζονεία που συχνά συνοδεύει τον δημόσιο λόγο ορισμένων δημοσκόπων αποτελεί μέρος του προβλήματος. Έχει καλλιεργηθεί η αντίληψη ότι οι δημοσκοπήσεις αποτελούν ένα είδος αδιαμφισβήτητης επιστημονικής αυθεντίας. Όποιος λοιπόν τις αμφισβητεί παρουσιάζεται περίπου ως αρνητής της πραγματικότητας. Ωστόσο, οι δημοσκοπήσεις δεν είναι φυσικοί νόμοι, αλλά είναι στατιστικά εργαλεία με περιορισμούς, υποθέσεις, περιθώρια σφάλματος και ανθρώπινες επιλογές σε κάθε στάδιο της διαδικασίας. Η κριτική τους όχι μόνο είναι θεμιτή αλλά και αναγκαία.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι τέτοιες δηλώσεις ενισχύουν την πεποίθηση μεγάλου μέρους της κοινωνίας ότι οι δημοσκοπήσεις λειτουργούν ως μηχανισμός πολιτικής πειθαρχίας. Ότι μπορούν να αναδεικνύουν πολιτικούς πρωταγωνιστές, να υποβαθμίζουν άλλους και να διαμορφώνουν κλίμα πριν καν μιλήσει ο λαός. Είτε αυτή η αντίληψη είναι δικαιολογημένη είτε όχι, η ευθύνη για την ενίσχυσή της βαραίνει πρωτίστως όσους εκπέμπουν τέτοιου είδους μηνύματα.
Η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι ανάμεσα στη δική τους βούληση και στην κάλπη παρεμβάλλεται ένας μηχανισμός συνεχούς καθοδήγησης της κοινής γνώμης. Δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν οι δημοσκοπήσεις μετατρέπονται από καθρέφτη της κοινωνίας σε εργαλείο διαμόρφωσης πολιτικών συσχετισμών. Και δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν εκπρόσωποι του κλάδου εμφανίζονται να απειλούν, έστω λεκτικά, πολιτικούς αρχηγούς που τολμούν να ασκήσουν κριτική.
Η δημοκρατία δεν αναγνωρίζει «ιερατεία» της κοινής γνώμης και η μοναδική έγκυρη δημοσκόπηση είναι η κάλπη. Όλα τα υπόλοιπα οφείλουν να υπηρετούν τον πολίτη και όχι να τον κατευθύνουν. Γιατί από τη στιγμή που οι δημοσκοπήσεις αρχίζουν να συμπεριφέρονται ως πολιτικοί παίκτες και όχι ως ουδέτεροι παρατηρητές, παύουν να είναι μέρος της λύσης και μετατρέπονται σε μέρος του προβλήματος. Και τότε το ερώτημα δεν είναι αν απειλείται η αξιοπιστία των δημοσκοπήσεων, αλλά αν απειλείται η ίδια η ποιότητα της δημοκρατίας.
*Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
ΠΗΓΗ:documento
